Τι είναι το σύνδρομο νυχτερινής υπερφαγίας (NES); Ποιες οι διαφορές με τη συναισθηματική υπερφαγία; Ποια είναι η σχέση της με τη διατροφή και ποιο είναι το πλέον κατάλληλο θεραπευτικό μοντέλο που χρησιμοποιείται;

Ορισμός

Το Σύνδρομο Νυχτερινής Υπερφαγίας (Night Eating Syndrome, NES) είναι μία διαταραχή πρόσληψης τροφής (ΔΠΤ) που βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται η διατροφή, ο ύπνος και η ψυχική υγεία. Δεν είναι απλώς το «τρώω αργά το βράδυ», αλλά ένα συγκεκριμένο μοτίβο διαταραγμένης σίτισης.

 

Χαρακτηρίζεται από:

• Κατανάλωση σημαντικού ποσοστού των ημερήσιων θερμίδων μετά το βραδινό γεύμα (συχνά ≥25%).
• Επαναλαμβανόμενα επεισόδια φαγητού κατά τη διάρκεια της νύχτας μετά από αφύπνιση.
• Επίγνωση του επεισοδίου (σε αντίθεση με ορισμένες παραϋπνίες όπου το άτομο δεν θυμάται τι έκανε).
• Πρωινή ανορεξία ή μειωμένη όρεξη το πρωί.
• Δυσκολία στον ύπνο ή συχνές αφυπνίσεις.
• Αίσθηση ότι χρειάζεται να φάει για να μπορέσει να κοιμηθεί.

Η διαταραχή αναγνωρίζεται στο εγχειρίδιο DSM-5 μέσα στην κατηγορία των «Άλλων Προσδιορισμένων Διαταραχών Σίτισης ή Πρόσληψης Τροφής». (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition)

 

Επιπολασμός

Οι περισσότερες μελέτες βρίσκουν:

• Στο γενικό πληθυσμό: περίπου 1–2%.
• Σε άτομα που ζουν με παχυσαρκία: περίπου 6–16%.
• Σε υποψήφιους για βαριατρική χειρουργική: 15–30%.
• Συχνότερο σε άτομα με κατάθλιψη, άγχος και διαταραχές ύπνου.

Τα ακριβή ποσοστά διαφέρουν ανάλογα με τα διαγνωστικά κριτήρια και τον πληθυσμό που μελετάται. Επίσης, άτομα που εργάζονται με βάρδιες και όχι ένα σταθερό ωράριο εργασίας τείνουν να είναι πιο επιρρεπή στο NES.

 

Σχέση με τη διατροφή

Το ενδιαφέρον είναι ότι το NES δεν αφορά μόνο την ποσότητα της τροφής αλλά και το χρονισμό της.

1. Διαταραχή κιρκάδιου ρυθμού

Φαίνεται ότι η πρόσληψη ενέργειας μετατοπίζεται προς τις βραδινές ώρες.

Το άτομο μπορεί να:

• Τρώει ελάχιστα το πρωί
• Μέτρια το μεσημέρι
• Πολύ το βράδυ

Αυτό μοιάζει με απορρύθμιση του εσωτερικού βιολογικού ρολογιού.

2. Ορμονικές μεταβολές

Έχουν αναφερθεί διαταραχές σε ορμόνες που σχετίζονται με:

• πείνα (γκρελίνη)
• κορεσμό (λεπτίνη)
• στρες (κορτιζόλη)
• ύπνο (μελατονίνη)

Δεν είναι απολύτως ξεκάθαρο αν αυτές οι αλλαγές προκαλούν το σύνδρομο ή είναι συνέπεια αυτού.

3. Ποιότητα διατροφής

Συχνά παρατηρείται αυξημένη κατανάλωση:

• γλυκών
• τροφίμων υψηλής περιεκτικότητας σε λίπος
• επεξεργασμένων σνακ
• τροφίμων που προσφέρουν άμεση ανακούφιση από το στρες

Ωστόσο, το βασικό χαρακτηριστικό παραμένει η χρονική κατανομή και όχι το είδος του τροφίμου.

 

 

Σχέση με Σακχαρώδη Διαβήτη

Μια πρόσφατη έρευνα διερεύνησε τη σχέση ανάμεσα σε δυο διατροφικές διαταραχές, το NES και τη διαταραχή υπερφαγίας (Binge Eating Disorder, BED) με το Σακχαρώδη Διαβήτη τύπου ΙΙ (ΣΔ 2).

 

Γενικά, τα άτομα με ΣΔΤ2 διατρέχουν υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης διατροφικών διαταραχών, συγκεκριμένα διαταραχών υπερφαγίας (BED) και συνδρόμου νυχτερινής σίτισης (NES), οι οποίες μπορεί να επηρεάσουν τη διαχείριση του διαβήτη και τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα του ΣΔΤ2. Υπάρχουν περιορισμένα στοιχεία για τον προσδιορισμό της συχνότητας εμφάνισης και των συναφών παραγόντων αυτής της πάθησης για στοχευμένες παρεμβάσεις.

 

 

Αποτελέσματα

Δώδεκα μελέτες συμπεριλήφθηκαν σε διατομεακές μελέτες. Το NES και το BED ήταν οι δύο πιο συχνές διατροφικές διαταραχές σε άτομα με ΣΔΤ2. Η σημειακή επικράτηση ήταν 2,5–29,6% για την BED και 1,6–8,4% για την NES. Δεν υπήρχαν διαθέσιμα δεδομένα σχετικά με την επικράτηση της βουλιμίας και της νευρικής ανορεξίας. Η ύπαρξη διατροφικών διαταραχών στο ΣΔ2 συσχετίστηκε με χαμηλό επίπεδο ψυχολογικής ευεξίας, μεγαλύτερη κατάθλιψη, συμπτώματα άγχους και υψηλά επίπεδα ΔΜΣ και HbA1c.

 

Συμπέρασμα

Υπάρχουν ψυχολογικοί, σωματικοί και κοινωνικοί παράγοντες που σχετίζονται με την υψηλή επικράτηση διατροφικών διαταραχών στο ΣΔ2. Η τρέχουσα βιβλιογραφία για τις διατροφικές διαταραχές στον ΣΔ2 είναι σχετικά περιορισμένη, με λίγες μελέτες να εφαρμόζουν αυστηρές μεθόδους. Απαιτούνται περαιτέρω μελέτες για μεγάλες, υψηλής ποιότητας μελέτες που θα επικεντρώνονται στη διαχείριση, τη διάγνωση, τις σωματικές και ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις και τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα των διατροφικών διαταραχών σε ενήλικες με ΣΔ2 ( Esmer, Jalal, Guo & Seckin, 2025).

 

Σχέση με ψυχικές διαταραχές

Το NES εμφανίζει ισχυρές συσχετίσεις με:

• Μείζονα Κατάθλιψη (Major Depressive Disorder)
• Γενικευμένη Αγχώδη Διαταραχή (Generalized Anxiety Disorder)
• Διαταραχές ύπνου
• Συναισθηματική υπερφαγία (BED)
• Αυξημένο αντιλαμβανόμενο στρες

Πολλά άτομα αναφέρουν ότι το νυχτερινό φαγητό λειτουργεί ως μηχανισμός διαχείρισης αρνητικών συναισθημάτων.

 

Διαφορά από τη Διαταραχή Υπερφαγίας (Binge Eating Disorder)

Συχνά συγχέονται αλλά δεν είναι το ίδιο.

Night Eating Syndrome

• Έμφαση στον χρόνο κατανάλωσης
• Μικρότερα ή μέτρια επεισόδια
• Συνδέεται με αϋπνία και νυχτερινές αφυπνίσεις

Binge Eating Disorder

• Έμφαση στην υπερβολική ποσότητα
• Αίσθημα απώλειας ελέγχου
• Τα επεισόδια μπορούν να συμβούν οποιαδήποτε ώρα της ημέρας

 

Θεραπεία

Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT)

Θεωρείται από τις πιο υποσχόμενες παρεμβάσεις.

Στόχοι:

• Επαναφορά κανονικού προγράμματος γευμάτων
• Μείωση νυχτερινών αφυπνίσεων
• Αναγνώριση συναισθηματικών ερεθισμάτων
• Βελτίωση ύπνου

Διατροφική παρέμβαση

Συνήθως περιλαμβάνει:

• Σταθερό πρωινό
• Τακτικά γεύματα μέσα στην ημέρα
• Αποφυγή μεγάλης στέρησης θερμίδων
• Οργάνωση βραδινού γεύματος και σνακ

Ένα συχνό εύρημα είναι ότι πολλοί ασθενείς τρώνε πολύ λίγο κατά τη διάρκεια της ημέρας και αυτό ενισχύει τη νυχτερινή πείνα.

Βελτίωση ύπνου

Η αντιμετώπιση της αϋπνίας συχνά μειώνει και τα επεισόδια νυχτερινής λήψης τροφής.

Φαρμακευτική αγωγή

Υπάρχουν μελέτες κυρίως με αντικαταθλιπτικά τύπου SSRI, ιδιαίτερα:

• Sertraline

Ορισμένες μελέτες έδειξαν μείωση των συμπτωμάτων, αλλά δεν υπάρχει κάποιο φάρμακο ειδικά εγκεκριμένο αποκλειστικά για το NES.

 

Ερευνητικό ενδιαφέρον σήμερα

Τα τελευταία χρόνια το NES προσελκύει ενδιαφέρον επειδή συνδέει τρία πεδία:

1. Ψυχιατρική
2. Διατροφή
3. Κιρκαδική βιολογία (βιολογικό ρολόι)

 

Μία σύγχρονη ερευνητική υπόθεση είναι ότι σε αρκετούς ασθενείς το πρόβλημα δεν είναι απλώς η υπερφαγία αλλά μια ευρύτερη απορρύθμιση του συστήματος ύπνου–πείνας–ορμονών. Αυτό το καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρον για έρευνα στη διατροφική ψυχιατρική και στη χρονοδιατροφή (chrononutrition).

 

Επίλογος

Το σύνδρομο νυχτερινής υπερφαγίας απασχολεί μια μεγάλη μερίδα πληθυσμού με πολλά περιστατικά να είναι αδιάγνωστα. Ο ρόλος της CBT όπως και η φαρμακευτική αγωγή (ανάλογα με την συνύπαρξη καταστάσεων όπως η κατάθλιψη) είναι στην πρώτη γραμμή. Ο ρόλος της διατροφής έχει να κάνει με την εκπαίδευση του ασθενούς στην υιοθέτηση τριών κυρίων γευμάτων, στη διατήρηση ρουτίνας και να λαμβάνει επάρκεια σε τροφές πλούσιες σε βιταμίνες συμπλέγματος Β (ρύθμιση κεντρικού νευρικού συστήματος). Επιπλέον στη μείωση του σωματικού βάρους μια και όπως είδαμε παραπάνω το να ζει κάποιος με παχυσαρκία αποτελεί επιβαρυντικό παράγοντα στην εκδήλωση NES. Ακόμα, μια και το NES προκαλεί ανισορροπία σε βασικές ορμόνες της όρεξης και κορεσμού (λεπτίνη & γκρελίνη) αυτό αν δεν προσεχθεί θα οδηγεί σε συνεχείς κύκλους πρόσληψης και απώλειας σωματικού βάρους. Διατροφή και ψυχιατρική καλούνται να συνεργαστούν για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής του ασθενούς καθώς και τη βελτίωση των δεικτών υγείας του μια και το NES συνδέεται με χρόνιες ασθένειες όπως ο Σακχαρώδης Διαβήτης και τα Καρδιαγγειακά Νοσήματα.

 

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Esmer, A. C., Jalal, Z., Guo, P. & Seckin, M. (2025). Prevalence and associated factors of eating disorders in adults with type 2 diabetes: a systematic review. Journal of Eating Disorders. 13, 211. doi: 10.1186/s40337-025-01391-y

 

 

 

Λεοντίου Κωνσταντίνος
Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, MSc