Μπορεί η ανησυχία για το βάρος ενός παιδιού να καταλήξει να επηρεάζει αρνητικά τη σχέση του με το φαγητό και το σώμα του; Και πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν χωρίς να δημιουργούν ενοχές;

 

Η οικογένεια κάθεται στο τραπέζι για το καθιερωμένο μεσημβρινό γεύμα μέσα στο καλοκαίρι. Το ίδιο σκηνικό απαντάται και σε ένα οποιοδήποτε γεύμα που δίνουν το παρών γονείς (και συγγενείς). Οποιαδήποτε εποχή του χρόνου: «Μην πάρεις άλλο», «Αυτό θα σε παχύνει», «Μα τι κάνεις τώρα ακριβώς; Δεν κοιτάς τι έχεις κάνει τελευταία;», «Πρέπει να προσέξεις (λίγο) περισσότερο».

 

Φράσεις που μπορεί να ειπωθούν από ένα γονιό, ένα συγγενή ή ακόμη και έναν εκπαιδευτικό με πρόθεση να βοηθήσει. Κι όχι να στιγματίσει. Για έναν ενήλικα μπορεί να μοιάζουν με μια απλή παρατήρηση. Με μια σκέψη ότι «κι εγώ αυτό θα έλεγα στον εαυτό μου». Για ένα παιδί όμως, ένα σχόλιο για το σώμα του μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα.

 

Ζήτημα υγείας και ΟΧΙ «χαρακτήρα»

Όταν προσπαθούμε να προστατεύσουμε ένα παιδί από τις συνέπειες της παχυσαρκίας, υπάρχει περίπτωση ο τρόπος που το κάνουμε να του δημιουργεί ένα διαφορετικό πρόβλημα;

Ευγενική υπενθύμιση: Το να ζουν παιδιά και έφηβοι με παχυσαρκία ΔΕΝ είναι δική τους επιλογή. Εξαρτάται από ένα πλήθος παραγόντων που αφορούν τον τρόπο που μεγαλώνει, το περιβάλλον που ζει, φίλους, συγγενείς, το σχολείο, την κληρονομικότητα και φυσικά τους γονείς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι υποστηρίζουμε την αδιαφορία απέναντι σε ένα παιδί/έφηβο που ζει με παχυσαρκία και το δικαιολογούμε συνεχώς.

Το πρόβλημα ξεκινά όταν το υπερβάλλον βάρος μετατρέπεται από ένα ζήτημα υγείας σε χαρακτηριστικό της προσωπικότητας του παιδιού/εφήβου.

Η σωστή οπτική είναι ότι «ένα παιδί χρειάζεται βοήθεια ώστε να αποκτήσει πιο υγιείς συνήθειες».

Η λάθος οπτική είναι ότι «ένα παχύ παιδί που πρέπει να αδυνατίσει».

 

Το body shaming στην εποχή μας

Ας ξεκινήσουμε από τον ορισμό. Τι είναι το body shaming; Είναι η υποτίμηση, η κριτική ή η ντροπή που συνδέεται με την εμφάνιση ή το σωματικό βάρος ενός ανθρώπου. Κάτι που δεν εκδηλώνεται αποκλειστικά με απευθείας προσβολές. Αλλά μπορεί να κρύβεται σε:

1. Σχόλια για το πόσο τρώει ένα παιδί
2. Συγκρίσεις με άλλα παιδιά
3. Σχόλια για τα ρούχα ή την εμφάνισή του
4. Πειράγματα μέσα στην οικογένεια
5. «Αστεία» για το σωματικό βάρος
6. Συνεχείς υπενθυμίσεις ότι πρέπει να αδυνατίσει.

Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται κάποιος να πει «είσαι παχύς» ή «παχύσαρκος» ή «υπέρβαρος» για να δημιουργήσει ντροπή γύρω από το σώμα.

 

 

Όταν η καλή πρόθεση γίνεται πίεση

Ο γονιός βλέπει το παιδί του ότι έχει περισσότερο βάρος. Ανησυχεί. Προβληματίζεται. Διαβάζει κι ενημερώνεται για τις επιπτώσεις της παιδική παχυσαρκίας. Βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Συνέπειες που αφορούν την ανάπτυξή του, τη σωματική και ψυχική του υγεία. Τις αθλητικές του επιδόσεις. Ακόμα και ότι αν ένα παιδί δεν καταφέρει να απαλλαγεί από τα περιττά κιλά μέχρι τα 18 του τότε έχει κατά 80% περισσότερες πιθανότητες να ζει με την παχυσαρκία για όλη την υπόλοιπή του ζωή. Σκέφτεται ότι πρέπει να δράσει άμεσα πριν μεγαλώσει το πρόβλημα. Κι έτσι οδηγείται σε παρατηρήσεις τύπου:

«Μην φας αυτό»
«Πρόσεξε λίγο»
«Δεν πεινάς πραγματικά»
«Έχεις φάει αρκετά»
«Δεν χρειάζεσαι γλυκό»

Κι έτσι απλά, το φαγητό μετετράπη σε ένα πεδίο καθημερινής σύγκρουσης και άγχους.

Το παιδί δέχεται την παρατήρηση και αρχίζει να νιώθει άσχημα. Να χάνει την αυτοπεποίθησή του. Να μην ξέρει τι να κάνει. Να νιώθει ότι φταίει αυτό για τα πάντα. Ειδικά όταν οι γονείς του δεν ζουν με παχυσαρκία ή/και άλλο μέλος της οικογένειας επίσης (ή του ευρύτερου κοινωνικού χάρτη) αντιλαμβάνεται ότι το ίδιο φταίει για την κατάσταση που τονίζει ο γονιός. Δεν ξέρει τελικά τι πρέπει να φάει. Δεν καταλαβαίνει πια τι τρώει. Κι αυτό που έχει συντελεστεί είναι ότι πλέον το παιδί να σκέφτεται το βάρος του πάρα πολλές φορές κάθε μέρα.

 

Η ντροπή δεν είναι στρατηγική απώλειας βάρους

Το στίγμα γύρω από το σωματικό βάρος δεν αποτελεί απλώς ένα κοινωνικό πρόβλημα. Η έρευνα έχει συνδέσει το weight stigma με αρνητικές ψυχολογικές και συμπεριφορικές συνέπειες.

Μια πρόσφατη έρευνα, αποκάλυψε συσχετίσεις μεταξύ της ενοχής και της ντροπής που σχετίζονται με το σώμα ή το βάρος και διαφόρων πτυχών της ψυχολογικής λειτουργίας στον παιδιατρικό πληθυσμό, όπως (α) διαπροσωπικό πλαίσιο (π.χ. κοινωνικό στίγμα, εκφοβισμός, ιστορικό πειραγμάτων, κοινωνική συνοχή, γλώσσα που σχετίζεται με το βάρος και χρησιμοποιείται από τους γονείς σε συζητήσεις με παιδιά και εφήβους· (β) ενδοψυχικό πλαίσιο – σχέση με το φαγητό (π.χ. υπερφαγία, διατροφικός περιορισμός, συναισθηματική κατανάλωση φαγητού και κίνδυνος ανάπτυξης διατροφικών διαταραχών)· (γ) ενδοψυχικό πλαίσιο – αυτοαντίληψη (π.χ. αυτοεκτίμηση, αισθήματα αναξιότητας, αυτοσυμπόνια, αυτοαποτελεσματικότητα, αντιληπτός έλεγχος)· (δ) ενδοψυχικό πλαίσιο – συναισθηματική λειτουργία (π.χ. συναισθηματική δυσφορία, άγχος, κατάθλιψη, στρατηγικές ρύθμισης συναισθημάτων)· και (ε) ενδοψυχικό πλαίσιο – πρόσθετοι ψυχολογικοί παράγοντες (π.χ. ενσυνειδητότητα, ποιότητα ζωής, προθυμία αναζήτησης βοήθειας και κίνητρο τόσο για αναζήτηση βοήθειας όσο και για διατήρηση επιτυχημένων αλλαγών στον τρόπο ζωής). Το weight stigma, κατέληξε αυτή η έρευνα, δημιουργεί όλα τα παραπάνω, η ντροπή αυτή που νιώθουν παιδιά και έφηβοι που ζουν με παχυσαρκία και γίνονται αποδέκτες τέτοιων τακτικών (Czepczor-Bernat, Mikulska & Matusik, 2025).

 

Παλιότερες έρευνες δείχνουν ότι το 47% των κοριτσιών και το 34% των αγοριών με υπερβολικό βάρος αναφέρουν ότι έχουν πέσει θύματα εκφοβισμού από μέλη της οικογένειάς τους. Όταν τα παιδιά και οι νέοι εκφοβίζονται ή θυματοποιούνται λόγω του βάρους τους από συνομηλίκους, οικογένεια και φίλους, αυτό μπορεί να προκαλέσει συναισθήματα ντροπής και να οδηγήσει σε κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση, κακή εικόνα σώματος, ακόμη και αυτοκτονία. Η ντροπή και η κατάθλιψη μπορούν να οδηγήσουν τα παιδιά στην αποφυγή της άσκησης ή του φαγητού σε δημόσιους χώρους, φοβούμενα την ταπείνωση στο κοινό. Τα παιδιά και οι νέοι με παχυσαρκία μπορεί να βιώσουν πειράγματα, λεκτικές απειλές και σωματικές επιθέσεις (για παράδειγμα, να τα φτύνουν, να τους κλέψουν ή να τους καταστρέψουν περιουσία ή να ταπεινωθούν δημόσια). Μπορούν επίσης να βιώσουν κοινωνική απομόνωση, επειδή αποκλείονται από το σχολείο και τις κοινωνικές δραστηριότητες ή αγνοούνται από τους συμμαθητές τους. Οι στάσεις που βασίζονται στο βάρος εκ μέρους των εκπαιδευτικών μπορούν να τους οδηγήσουν στο να σχηματίσουν χαμηλότερες προσδοκίες από τους μαθητές, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερα εκπαιδευτικά αποτελέσματα για τα παιδιά και τους νέους με παχυσαρκία. Αυτό, με τη σειρά του, μπορεί να επηρεάσει τις ευκαιρίες και τις ευκαιρίες στη ζωή των παιδιών και τελικά να οδηγήσει σε κοινωνικές και υγειονομικές ανισότητες.Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τις δικές μας στάσεις που βασίζονται στο βάρος και να είμαστε προσεκτικοί όταν μιλάμε σε παιδιά και νέους για το βάρος τους.

 

Οι γονείς μπορούν επίσης να υπερασπιστούν τα παιδιά τους με τους εκπαιδευτικούς και τους διευθυντές εκφράζοντας ανησυχίες και προωθώντας την ευαισθητοποίηση σχετικά με την προκατάληψη λόγω βάρους στα σχολεία. Απαιτούνται πολιτικές για την πρόληψη της θυματοποίησης λόγω βάρους στα σχολεία (WHO, 2017).

 

 

Ο φαύλος κύκλος

Και κάπως έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος.

Σχόλιο για το βάρος
↓
Ντροπή / αρνητική εικόνα σώματος
↓
Άγχος ή στενοχώρια
↓
Διαταραγμένη σχέση με το φαγητό ή κρυφό φαγητό
↓
Ενοχές
↓
Περισσότερη πίεση από το περιβάλλον

 

Με άλλα λόγια, ένας κύκλος που ξεκίνησε με την πρόθεση «να βοηθήσουμε το παιδί μας να προσέξει το βάρος του» εξελίσσεται στο να κάνει τη σχέση του με το φαγητό, τη σχέση του με το σώμα του ακόμα πιο δύσκολη και δυσλειτουργική.

 

Λύσεις

Η επίσκεψή μας σε διαιτολόγο είναι η αφετηρία της λύσης του προβλήματος. Ο διαιτολόγος είναι εκείνος ο επιστήμονας υγείας που μπορεί να βοηθήσει το παιδί/έφηβο να τρώει σωστά με βάση το ιστορικό της υγείας του, την καθημερινότητά του και την οικογένειά του. Να αποκτήσει τη σωστή σχέση με το σώμα και το βάρος του. Μπορεί ο γονιός επίσης να χρησιμοποιεί διαφορετική φρασεολογία σε καθημερινή βάση με σκοπό η αρχική του επιθυμία («το παιδί μου να αδυνατίσει») να πάρει σάρκα και οστά.

Ας δούμε τρία παραδείγματα του πως μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε διαφορετικά τη γλώσσα αποφεύγοντας το body shaming και το weight stigma και τα επακόλουθα αυτών:

 

ΟΧΙ	ΝΑΙ
Αυτό παχαίνει	Ας δούμε πως μπορούμε να κάνουμε τα γεύματά μας πιο ισορροπημένα
Έχεις πάρει πολλά κιλά	Θέλω να σε βοηθήσω να έχεις ενέργεια και να αισθάνεσαι καλά
Δεν πρέπει να τρως πολλά γλυκά	Τα γλυκά μπορούν να υπάρχουν στη διατροφή μας, αλλά όχι να είναι το βασικό μέρος της

 

 

Κι άλλες λύσεις

Αν ένα παιδί/έφηβος ζει με παχυσαρκία δεν είναι ιδιαίτερα βοηθητικό να αισθάνεται ότι «εκείνο(ς) είναι το πρόβλημα» ενώ όλη η υπόλοιπη οικογένεια συνεχίζει να διατηρεί τις ίδιες διατροφικές συνήθειες. Το απαραίτητο εδώ mindset πρέπει να είναι: «Ας κάνουμε όλοι μαζί κάποιες αλλαγές». Χωρίς χρονοδιάγραμμα. Όταν ένα παιδί μπει στη λογική της απώλειας βάρους υπό την επίβλεψη του διαιτολόγου τότε και η υπόλοιπη οικογένεια πρέπει να ασχοληθεί με περισσότερη κίνηση, να έχει πιο οργανωμένα και ισορροπημένα γεύματα. Να περιορίσει το απ΄έξω φαγητό. Να καταναλώνει πολύ λιγότερα γλυκά και αλμυρά σνακ καθώς και αναψυκτικά. Να κοιμάται περισσότερο, να περνά λιγότερες ώρες μπροστά από οθόνες και να διοργανώνονται περισσότερες οικογενειακές δραστηριότητες. Όταν ένα παιδί ξεκινάει δίαιτα ποτέ δεν είναι «η δίαιτα του παιδιού». Είναι μια ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ προσπάθεια με στόχο τις καλύτερες συνήθειες. Τέλος, να ετοιμάσουν ψυχολογικά το παιδί τους για το ότι δυστυχώς λόγω της υπερβαρότητας θα είναι πιο συχνό να δέχεται λεκτική κακοποίηση. Να μην ταυτίζει την αξία του με το σώμα του. Γιατί πολύ απλά: Ένα παιδί δεν πρέπει να χρειάζεται να χάσει βάρος για να νιώσει ότι αξίζει.

 

 

Επίλογος

Οι γονείς δεν χρειάζεται να επιλέξουν ανάμεσα στην υγεία του παιδιού τους και στην καλή εικόνα που έχει για τον εαυτό του. Μπορούν να υποστηρίξουν και τα δύο.

Η αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας δεν χρειάζεται να ξεκινά από τη φράση «πρέπει να αδυνατίσεις». Μπορεί να ξεκινά από τη φράση «είμαστε μαζί σου και θα το κάνουμε μαζί».

Γιατί ο στόχος δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που φοβούνται το φαγητό ή ντρέπονται για το σώμα τους. Είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που ξέρουν να φροντίζουν την υγεία τους χωρίς να μαθαίνουν να μισούν το σώμα τους.

 

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Czepczor-Bernat, K., Mikulska, M. & Matusik, P. (2025). Analysis of Blame, Guilt, and Shame Related to Body and Body Weight and Their Relationship with the Context of Psychological Functioning Among the Pediatric Population with Overweight and Obesity: A Systematic Review. Nutrients, 17(11). https://doi.org/10.3390/nu17111763

WHO, (2017). Weight bias and obesity stigma: considerations for the WHO European Region. Διαθέσιμο στο: https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/507971bd-5234-4d70-a9af-8f0a9f44c500/content

 

 

Λεοντίου Κωνσταντίνος

Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, MSc